باعث مىشود طرف از حق دورى كند ، هم چنان كه فرمود : « يَتَجَنَّبُهَا الأَشْقَى » و اما تذكره نوبت دوم او به خاطر اينكه نه خاصيت نرم كردن دل دارد ، و نه اثر اتمام حجت ، كارى لغو خواهد بود ، و به همين جهت در اينجا فرمان خود را مشروط كرد به صورتى كه تذكره مفيد باشد ، و در آيه زير صريحا فرموده : « فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا » « 1 » . بعضى « 2 » از مفسرين گفته‌اند : اين شرط صورى است نه حقيقى ، مىخواهد بفرمايد تذكره هميشه نافع است ، در بعضى موارد باعث اطاعت بيشتر ، و در بعضى دورى از معصيت مىشود ، هم چنان كه خود ما به طرف مقابل بگوييم از فلانى بپرس اگر پرسيدن فايده دارد ، و به همين جهت بعضى « 3 » ها گفته‌اند : كلمه « ان » در آيه شريفه به معناى معروفش « اگر » نيست ، بلكه به معناى « قد - به تحقيق » است ، و بعضى « 4 » ديگر گفته‌اند : به معناى « اذ - زيرا » است ، مىفرمايد تذكر بده زيرا تذكر نافع است . ولى اين حرف صحيح نيست ، براى اينكه مىبينيم كه تذكر همه جا و حتى در مورد معاندين كه حجت بر آنان تمام شده نافع نيست ، و چگونه مىتوان چنين ادعايى كرد با اينكه قرآن در باره آن دسته از مردم فرموده : « سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّه عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ » « 5 » . بعضى « 6 » ديگر گفته‌اند : در كلام به منظور اختصار گويى چيزى حذف شده ، و تقدير كلام اين است : « فذكر ان نفعت الذكرى و ان لم تنفع - تو تذكر بده چه تذكرت سود داشته باشد و چه نداشته باشد » ، و بر گفته خود چنين استدلال كرده‌اند كه رسول خدا ( ص ) براى تذكره مبعوث شده ، تا عذر براى احدى باقى نگذارد ، او مقيد به نافع بودن تذكره نيست ، رسالت خود را انجام مىدهد چه نافع باشد و چه نباشد ، و در حقيقت آيه مورد بحث با جمله حذف شده اش نظير آيه « وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ » « 7 » مىباشد كه

--> ( 1 ) از كسى كه از ذكر ما روىگردان است و جز حيات دنيا را نمىخواهد اعراض كن . سوره نجم ، آيه 29 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 474 . ( 3 و 4 ) تفسير قرطبى ، ج 20 ، ص 20 . ( 5 ) براى آنان هيچ تفاوتى نمىكند چه انذارشان بكنى و چه نكنى ايمان نخواهند آورد ، خداى تعالى بر دلهايشان مهر زده ، و بر گوش و چشمشان پرده افتاده است . سوره بقره ، آيه 7 . ( 6 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 475 . ( 7 ) و براى شما پيراهنهايى درست كرد تا از گرما حفظتان كند . سوره نحل ، آيه 81 .